Kategoriler
Dil Yerellik İlkesi

Söz Eylem – II

Serinin bir önceki yazısında söz eylem teorilerine giriş yapmıştık. Biraz hızlı girmişiz, bazı yerleri netleştirmek gerekiyor özellikle Austin ve Searle’ün söz eylem kavramından ne anladıkları noktasında.

“Sizi karı koca ilan ediyorum.”

“Söz veriyorum bir daha yapmayacağım.”

“Bir daha yap bak ben seni ne yapıyorum!”

“Keşke o da burada olsaydı.”

Üstteki cümleleri doğru-yanlış ekseninde değerlendirmek belki mümkün ancak pek verimli bir egzersiz değil. Bize hiçbir şey söylemiyor o eksen. Çünkü o eksen mantıksal önermeler için uygun bir eksen. Ve dildeki bir kısım cümle gerçekten de mantıksal önerme olarak değerlendirilebilir. Örneğin, Mısır’ın başkenti Kahire’dir ve Mısır’ın başkenti Roma’dır. Bu cümleleri birer önerme olarak değerlendirdiğimizde ilki doğru ikincisi ise yanlış diyebiliriz.

Ancak burada unutmamamız gereken kısım cümle ve önerme arasında yaptığımız geçiştir. Bu bir soyutlamadır. İlgili cümlenin bir önerme olarak değerlendirilebileceğini kabul ederek bir analiz yapar. Ancak bu kabulden sonra mümkündür bir cümleye “önerme” vasfı yüklemek. Ve önerme olarak ele alındığında, bir cümle doğru veya yanlış olabilir. Benzer bir soyutlamayı gramer bağlamında da yapabilirdik. Alttaki cümleleri inceleyelim:

“Mısır’ın başkentinden Kahire’dir.”

“Mısır’ın başkent midir Kahire’dir.”

Böyle sonsuz örnek türetebiliriz. Ve genel olarak cümlenin ne demek istediğini anlasak da bu cümleler gramer soyutlamasıyla baktığımızda yanlıştır. Morfolojik bir soyutlama da yapabiliriz:

“Mısır’in başkenti Kahire’tır.”

Burada cümlede gramer anlamında bir bozukluk yoktur. -in eki ve -ın eki yapısal olarak aynıdır. -dir ve -tır için de aynısı geçerlidir. Ancak örnek cümlede morfolojik bir hata vardır. Eğer fonetik soyutlamayı da yaparsak, o bağlamda da yanlış olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bunları bu soyutlamaları yapmadan söyleyemezdik.

Yani Batı felsefesinin önemli bir kısmında bu hata yapılıyor. Cümleyi bir önerme gibi soyutlayıp sonra onun mantıksal doğruluk değeri üzerine tartışıyorlar. Halbuki aynı Batı kafası René Magritte de çıkardı.

Bu bir pipo değildir.

Magritte bir pipo ile pipo resminin farkını biliyordu. Bizlerse bir önermeyle o önermeye benzeyen bir cümlenin farkını anlayamıyoruz. Sorun da buradan çıkıyor en temelde. Dili bir tür doğruluk veya hakikat düzlemi olarak kurguluyoruz. Dilimizin sınırları düşüncemizin sınırlarıdır sanıyoruz. (bkz: Wittgenstein) Halbuki bir merdiveni çıkarken veya dar bir yerden geçerken yaptıklarımızı dile bile dökemeyiz. Bir meditasyon anını da dile dökemeyiz. Çocuğumuzun kokusunu da. Dilimizin sınırları istesek bile dünyamızın sınırları olamaz.

Wittgenstein tarihteki en büyük u dönüşlerinden birini yapmıştır. Ama kimse buna u dönüşü demez. Erken dönem Wittgenstein der, geç dönem Wittgenstein der. Yaptığı u dönüşü onun zekasında bir adam için kaçınılmazdır. Çünkü ilk söyledikleri tamamen anlamsızdır neredeyse. Ancak, kendisinin geçtiği bu yoldan batı felsefesi bir bütün olarak geçememiştir. Dilbilim veya zihinbilim veya antropoloji gelenekleri ne yazık ki hala dili erken dönem Wittgenstein gibi görüyor. “Doğruluk belirleyicisi olarak dil. Hakikatin söze dönüşmesi.” Halbuki dil böyle bir şey değil. Bir tür alet. Herhangi bir cümle en fazla bizim konuyla ilgili bildiklerimizin niteliğine dair bir şey söyler. Bazı cümleler önermelere benzer çünkü ikisi de aynı geleneğin parçasıdırlar. Ancak cümle dilin nesnesiyken, önermeler mantığın nesnesidir. Mantıkta doğru ve yanlış mümkündür. Dilde ise mümkün değildir. Doğru veya yanlış patlıcan olmadığı gibi doğru veya yanlış cümle de olmaz. Yanlış iletişim olabilir ama yanlış cümle olmaz. Cümle bir doğal nesnedir. Havadaki sesin titreşimidir. Bunun doğrusu yanlışı olamaz. Ancak mantıksal bir soyutlama yapıp o cümleyi bir önerme olarak ele alırsak doğruluk veya yanlışlık atfedebiliriz.

Devam edecek…

One reply on “Söz Eylem – II”

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.